Transformatie

Tekst uitgesproken bij de opening van de solo-tentoonstelling van Ans Swart in De Waag, Haarlem, 8 oktober 2000 door Dr. Dorothea Franck, cultureel-literair wetenschapper.


Ik wil een paar woorden zeggen over deze tentoonstelling, in het bijzonder over dit imposante zesluik,over de symboliek en de achtergrond daarvan.

Normaal is het een hachlijke zaak om kunstwerken met begrippen te benaderen; tenslotte is een beeldend werk niet door woorden te vervangen. Ja, woorden,die gauw tot een oppervlakkig conceptueel schijnbegrip verleiden, kunnen zelfs hinderlijk tussen kunstwerk en kijker staan. Kunst moet het niet van begrippen hebben, wel van het begrijpen. Gaat u vooral onbevooroordeeld kijken, ondanks alles wat ik u vertel. De kracht van deze kleuren-magie is niet afhankelijk van een verklaring.

In het geval van deze werken is wel sprake van een bepaalde symboliek en ik wil daar een paar gedachtengangen aan toevoegen die het kijken hopelijk niet vervlakken, maar het begrijpen juist verdiepen.

Wie het vroegere werk van Ans Swart kent zal bij deze series in eerste instantie verbaasd zijn. Na de vroegere, wild bewegende, spontane schilderijen, voor een deel uit expressieve performances ontstaan, verrast de verstilling in deze schilderijen. Dit proces is weliswaar al eerder ingezet, b.v. bij de serie van vazen. Maar hier is niet alleen de beweging, maar ook de laatste rest van figuratie en narrativiteit verdwenen. Toch zou ik aarzelen om deze schilderijen abstract te noemen, en, zoals ik duidelijk wil maken, er is nog steeds een beweging, alleen van een andere aard dan voorheen.

De inspiratie tot deze kleurenstudies - zo zou men het ook kunnen noemen - is een tibetaans purificatie-ritueel. Ans Swart heeft een paar jaar geleden een avontuurlijke reis door Tibet gemaakt, en is sinds enige tijd bezig met de studie van een bepaalde stroming van het tibetaans boeddhisme. Maar dit genoemde ritueel is alleen een begin, een vertrekpunt. Ik wil trouwens niet al te gedetailleerd op de hele symboliek ervan ingaan, dat zou in dit kader misplaatst zijn en leidt alleen maar af van de kunst zelf. Ans Swart heeft in ieder geval haar eigen visie en interpretatie toegevoegd.

Uitgangspunt van dit ritueel is een visualisatie. Zes verschillende hinderlijke passies of emoties - en de leefwerelden (loka's) die daar bij horen - worden gesymboliseerd als een bepaalde kleur en in de verschillende chakra's gesitueeerd. Daarop wordt dan het reinigende ritueel toegepast. De negatieve emotie (zoals hoogmoed, jaloezie, woede of hebzucht) wordt niet geëlimineerd maar getransformeerd in een daaraan gerelateerde wijsheid. Als schilder zag zij daarin een uitdaging. Zij zocht naar een manier om dit innerlijke transformatie-proces in beeld te brengen. Ze kombineerde de gegeven kleuren met de bijbehorende complementaire kleur. (U weet, bij elke kleur hoort een exacte complementaire kleur; u kunt het zelf kontroleren via het na-beeld op uw netvlies.) En ze liet deze twee opponenten onder- en bovenaan heel geleidelijk ,van beneden naar boven, in elkaar overgaan. Dit levert a.h.w. een gevecht van tegenstellingen op, daar waar de tegengestelde kleuren elkaar ontmoeten. Het interessante is nu dat juist in het midden, daar waar het gevecht het heftigst zou moeten zijn er een hele rustige zone van grijs ontstaat. Grijs zou men in negatieve zin, als onverschillig of twijfelachtig kunnen zien, maar in dit geval ligt het meer voor de hand om het als een vorm van rust en wijsheid, van gelijkmoedigheid, evenwicht en gelatenheid te zien.

Elke passie moet, om gelouterd te worden, door deze grijze zone heen. Er is dus wel sprake van een beweging, in de betekenis van proces, transformatie. Er is een vertikale lijn van onder naar boven (of omgekeerd) en een horizontale, van passie tot passie: er wordt steeds weer een andere nuance van evenwicht tot stand gebracht. Maar er is nog een derde lijn, een derde beweging, die in de diepte, de lijn die ook naar de kijker toegaat. Waar het hier om gaat is dus niet alleen het grijs of de gelouterde kleur als resultaat. Waar het om gaat is het geheel: alle kleuren vullen elkaar aan, complementeren elkaar, hebben gelijke waarde. Er wordt hier geen oordeel geveld over goede en slechte kleuren c.q. emoties, interessant is alleen het geheel, het proces van integratie. Deze integratie lukt slechts met de juiste afstand. Bedoeld of onbedoeld, klopt ook dit weer met de psychologische symboliek. Zelfkennis verwerven wij alleen door de nodige distantie, wanneer we nuchter zijn, wanneer we zonder oordeel maar heel precies en geduldig naar onszelf kijken.

In diezelfde Tibetaanse traditie wordt gezegd dat men, afhankelijk van de eigen situatie en capaciteit, op drie verschillende manieren met passies, met hinderlijke emoties enz. kan omgaan.
1. Men kan de passie helemaal vermijden of onderdrukken.
2. Men kan haar transformeren in het positieve tegengestelde, zoals haat in liefde.
3. Maar men kan er ook zonder oordeel mee omgaan: d.w.z. integreren in plaats van elimineren of transformeren. Dat betekent dat men zo gelaten en evenwichtig is dat men ook de negatieve passies een plaats kan geven. Men ervaart de energie ervan, maar men laat zich er niet door beheersen of mee sleuren. In deze schilderijen is zowel het tweede als het derde proces aan de orde, - dit al naar gelang van wat de kijker er in wil zien.

Het geheel, het proces, d.w.z. de weg, is van belang, niet het doel. De blik die er een 'Gesamterfahrung' van maakt, de manier van kijken die alles met elkaar in verband en een bewegend evenwicht brengt, wordt weliswaar door dit kunstwerk geënsceneerd, maar is uiteindelijk het werk van de kijker. Neemt u vooral even de tijd om ruimte te geven aan dit proces.

Het avontuur van de complementaire kleuren wordt ook in de andere series die u hier ziet toegepast. Soms op heel subtiele wijze, zoals wanneer men aan de voorkant alleen het grijs ziet en aan de zijkanten, zo heel smal als omlijsting de kleuren te zien zijn, die dit specifieke grijs opleveren. Alleen als de kleuren ook echt complementair zijn komt men op een evenwichtig grijs uit en b.v. niet op een bruin of paars of welk ander mengsel dan ook.

Ik wens u veel kijkplezier.

Dr. Dorothea Franck